Ograniczenie władzy rodzicielskiej

Kto i w jakim zakresie sprawuje opiekę nad dziećmi, gdy rodzice się rozstaną – ta sprawa często budzi wiele wątpliwości i kontrowersji. O ile w wielu przypadkach matka i ojciec są w stanie zgodnie podzielić się władzą rodzicielską, o tyle są sytuacje, w których konieczne staje się ograniczenie władzy rodzicielskiej. Gdynia to miasto, w którym prowadzonych jest wiele takich spraw – np. gdy rodzice zaniedbują swoje obowiązki lub są po prostu nieobecni. 

Doświadczenia naszej kancelarii adwokackiej pokazują, że sprawy o ograniczenie praw rodzicielskich często stanowią wyzwanie. Jakie są przesłanki ograniczenia władzy rodzicielskiej? Na czym to polega i jaki jest zakres ograniczenia? Jak przebiega sprawa o ograniczenie praw rodzicielskich? Dowiedz się więcej na ten temat. 

W razie dalszych pytań oraz wątpliwości – pozostajemy do dyspozycji. Przeanalizowanie konkretnej sprawy może być pomocne przy ustaleniu kierunku działania – czy to w stronę ograniczenia praw rodzicielskich byłemu partnerowi, czy ich odzyskania.

Ograniczenie praw rodzicielskich – na czym polega?

Ograniczenie praw rodzicielskich (poprawnie: ograniczenie władzy rodzicielskiej) w języku prawniczym oznacza ingerencję sądu w pełnię praw i obowiązków rodziców wobec dziecka. Podstawą prawną jest art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Władza rodzicielska obejmuje prawo do pieczy nad dzieckiem, zarządzania jego majątkiem oraz reprezentowania go. Zatem na czym polega ograniczenie praw rodzicielskich w praktyce? Chodzi o odebranie rodzicowi – lub obojgu – prawa do współdecydowania o najistotniejszych sprawach dziecka, np. do zarządzania jego majątkiem, reprezentowania przed instytucjami czy decydowania o możliwości wyjazdu za granicę lub sposobie leczenia. Nie jest to kara dla rodzica, lecz działanie podejmowane w trosce o dobro dziecka – gdy występuje jakieś zagrożenie.

Uwaga! Ograniczenie władzy rodzicielskiejto nie to samo co jej pozbawienie. Przy ograniczeniu rodzic nadal formalnie ma władzę, ale jej zakres jest okrojony. Przy pozbawieniu – traci ją całkowicie.

Ograniczona władza rodzicielska – jaki jest zakres tego ograniczenia?

Ograniczona władza rodzicielska może wyglądać różnie – sąd dostosowuje środki do sytuacji dziecka. Każda jest rozpatrywana indywidualnie. Jak to wygląda? Sąd może określić konkretne czynności wymagające uzyskania zezwolenia od sądu. Będą to np.:

• zmiana miejsca zamieszkania;
• wybór szkoły;
• poważne zabiegi medyczne. 

Sąd może też zobowiązać rodzica do określonego postępowania, np. skierować go na terapię rodzinną. Często sąd poddaje władzę rodzicielską nadzorowi kuratora – to bardzo popularne rozwiązanie. Kim jest kurator? To osoba, która będzie odwiedzać dom, rozmawiać z rodzicem i dzieckiem. Nie ingeruje w codzienne życie, ale jedynie monitoruje sytuację.

Warto przy tym pamiętać, że sąd może również powierzyć władzę jednemu rodzicowi, ograniczając drugiego do prawa kontaktu i informacji. To zdarza się dość często po rozwodzie przy głębokim konflikcie. Wówczas w praktyce jeden rodzic (z pełnią praw) decyduje m.in. o szkole, leczeniu, a drugi spotyka się z dzieckiem, ale nie współdecyduje o ważnych sprawach. Najdalej idący środek to skierowanie dziecka do pieczy zastępczej – stosowane w najbardziej drastycznych przypadkach, gdy konieczne jest ograniczenie władzy obojga rodziców.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej – kto i na jakiej podstawie o tym orzeka?

O ograniczeniu władzy rodzicielskiej orzeka sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich właściwy dla miejsca zamieszkania dziecka. W Gdyni może to być Sąd Rejonowy Gdynia-Północ. A jak wygląda sam proces? Po pierwsze sąd może wszcząć postępowanie z urzędu – np. gdy dotrze do niego wiadomość o zagrożeniu dobra dziecka. Taką informację może przekazać szkoła, policja, opieka społeczna czy lekarz.

Postępowanie może też zostać wszczęte na wniosekjednego z rodziców, prokuratora lub Rzecznika Praw Dziecka. Jeśli więc widzisz, że drugi rodzic niewłaściwie wykonuje władzę i zagraża dziecku, masz prawo zgłosić się z tym do sądu. Ważne! Nawet gdy rodzice są zgodni i jedno z nich chce dobrowolnie zrezygnować z części uprawnień, konieczne jest orzeczenie sądu. Ograniczenie władzy rodzicielskiej do współdecydowania nie może nastąpić tylko na mocy umowy.

Jakie są przesłanki ograniczenia władzy rodzicielskiej?

Podstawowa przesłanka ograniczenia władzy rodzicielskiej to zagrożenie dobra dziecka. To szerokie pojęcie obejmujące różne sytuacje:

• Niewłaściwe wykonywanie władzy przez rodzica – chodzi np. o nadużywanie alkoholu czy narkotyków, przemoc, ale również o zaniedbanie zdrowia, higieny, wyżywienia czy edukacji dziecka. Do tej kategorii zalicza się też utrudnianie kontaktów z drugim rodzicem oraz np. sytuacje, w których rodzic konsekwentnie nie odbiera dziecka w umówionym czasie.
• Brak porozumienia między rodzicami w kluczowych sprawach – przykładem może być sytuacja, gdy dziecko potrzebuje pilnej operacji, ale matka i ojciec się kłócą i nie są w stanie wydać wspólnej zgody. Przedłużanie się takiego stanu może nawet zagrażać życiu dziecka.
• Nieustanny konflikt rodzicielski po rozwodzie to najczęstsza przyczyna ograniczenia praw jednemu z nich. Gdy rodzice kłócą się tak, że dziecko staje się „zakładnikiem” sporu – np. nie można ustalić, gdzie będzie mieszkać, do jakiej szkoły pójdzie – sąd ogranicza władzę jednemu z nich.
• Alienacja rodzicielska – to sytuacja, w której jedno z rodziców nastawia dziecko przeciwko drugiemu, manipuluje, np. mówi dziecku, że tata go nie kocha czy że mama nie dba o nie. To poważny problem będący zasadną podstawą do ograniczenia władzy.

Czy możliwe jest ograniczenie praw rodzicielskich obojgu rodzicom?

Tak, ograniczenie praw rodzicielskich obojgu rodzicom jest możliwe. Stanie się to, jeżeli oboje działają w sposób zagrażający dobru dziecka. O jakich przypadkach mowa? Na przykład o sytuacji, w której oboje nadużywają alkoholu, zaniedbują dziecko, są w tak głębokim konflikcie, że żadne z nich nie zapewnia podstawowej opieki. Ograniczenie praw rodzicielskich obojgu rodziców ma sens również, gdy żadne nie jest w stanie właściwie wykonywać władzy – np. z uwagi na znaczącą niepełnosprawność, bardzo poważne problemy finansowe.

W takiej sytuacji, jeśli nie pomogą mniej inwazyjne środki (np. nadzór kuratora, terapia), sąd może zarządzić umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej – rodzinie zastępczej lub placówce.

Co wówczas? Rodzice nadal formalnie mają ograniczoną władzę rodzicielską, ale jej wykonywanie jest zawieszone i przejęte przez pieczę zastępczą – może być ustanowiona np. dla innych członków rodziny. Nadal mają jednak prawo do kontaktu (jeśli nie zagraża to dziecku) i do informacji o jego stanie, miejscu pobytu itp.

Czy ograniczone prawa rodzicielskie to stan, który nie może ulec zmianie?

Nie, ograniczone prawa rodzicielskie to nie stan „na zawsze”. Sąd może zmienić orzeczenie, gdy zmienią się okoliczności. Kiedy tak się stanie?

Przywrócenie pełnej władzy możliwe jest, gdy ustaną przyczyny jej ograniczenia. Jeśli rodzic wykaże, że poprawił postępowanie – np. ukończył zaleconą terapię, zmienił warunki mieszkaniowe, zakończył konflikt – może złożyć wniosek. Sąd zbada sytuację ponownie i jeśli dobro dziecka nie jest zagrożone, przywróci pełnię praw.

Warto wiedzieć! Możliwe jest też zaostrzenie ograniczenia. Jeśli sytuacja się pogorszyła, sąd może rozszerzyć jego zakres lub nawet pozbawić rodzica władzy całkowicie. To także dość częsta sytuacja.

I ważna uwaga: postanowienie o ograniczeniu władzy rodzicielskiej jest bezterminowe – obowiązuje, dopóki sąd go nie zmieni. Nie ma więc automatycznego „przedawnienia” sprawy. Żeby zmienić sytuację, trzeba złożyć wniosek i udowodnić, że istnieją ku temu sensowne powody.

Jak wygląda sprawa o ograniczenie praw rodzicielskich?

Sprawa o ograniczenie praw rodzicielskich jest prowadzona w postępowaniu nieprocesowym, czyli w uproszczonej procedurze. Ma ona cel ustalenia lub uporządkowania stany prawnego, a wydawane jest w jego efekcie postanowienie, a nie wyrok. 

W praktyce proces rozpoczyna się przez złożenie wniosku (opłata 100 zł) lub z urzędu. Należy opisać, dlaczego dobro dziecka jest zagrożone i jakie ograniczenie proponujesz. Potem następuje pierwsza rozprawa. Sąd wysłuchuje na niej oboje rodziców. Jeśli dziecko ma więcej niż 13 lat (lub jest dojrzałe), rozmawia również z nim – odbywa się to poza salą sądową. W kolejnym kroku następuje postępowanie dowodowe. Sąd zbiera i analizuje dowody – np. informacje od kuratora, dokumentację szkolną, medyczną, policyjną, zeznania świadków czy opinie biegłych. Po zbadaniu sprawy – wydaje postanowienie, w którym wskazuje dokładny zakres ograniczenia władzy rodzicielskiej. Każda ze stron ma prawo do odwołania się od tego postanowienia. 

Ograniczenie władzy rodzicielskiej – Gdynia. Najczęściej zadawane pytania

Poznaj odpowiedzi na najczęstsze pytania o ograniczenie władzy rodzicielskiej w Gdyni, które trafiają do naszej kancelarii.

Czy można cofnąć wniosek o ograniczenie władzy rodzicielskiej do współdecydowania?

Tak, wniosek można cofnąć. Jednak jeśli sąd z treści wniosku (nawet cofniętego) dowie się o zagrożeniu dobra dziecka, może wszcząć postępowanie z urzędu.

Czy ograniczenie władzy rodzicielskiej jest możliwe, kiedy drugi rodzic przebywa za granicą?

Tak, jest to możliwe. Jeśli nieobecność rodzica za granicą uniemożliwia mu podejmowanie istotnych decyzji (np. o leczeniu, wyrobieniu dokumentów), sąd może ograniczyć jego władzę i powierzyć ją w całości drugiemu rodzicowi.

Czy ograniczone prawa rodzicielskie są zawsze bezterminowe?

Tak, postanowienie o ograniczeniu władzy rodzicielskiej jest bezterminowe – obowiązuje, dopóki sąd go nie zmieni. Można jednak złożyć wniosek o przywrócenie pełnej władzy, gdy ustaną przyczyny ograniczenia.

Ile kosztuje sprawa o ograniczenie praw rodzicielskich?

Opłata za wniosek to 100 zł. Dodatkowe koszty to głównie opinia OZSS – Opiniodawczego Zespołu Specjalistów Sądowych - (od kilkuset do kilku tysięcy złotych). Tymczasowo ponosi ją Skarb Państwa, a ostatecznie obciążany jest rodzic przegrywający (ten, któremu są odbierane prawa). 

Jak długo trwa uzyskanie ograniczenia praw rodzicielskich?

To zależy od stopnia skomplikowania. Sprawy proste mogą trwać 3–6 miesięcy. Sprawy skomplikowane (z opinią OZSS, wieloma świadkami) – od 6 do 12 miesięcy i więcej.